Language Switcher

slide1.jpgslide2.jpgslide4.jpgslide5.jpgslide6.jpgslide7.jpg

Ο αποικισμός του ¨'Υψωνα¨

Είναι πολύ διαδεδομένη η αντίληψη ότι το χωριό Ύψωνας, ένα από τα μεγαλύτερα χωριά της επαρχίας Λεμεσού, ιδρύθηκε το 19ο αιώνα από τους κατοίκους της Λόφου. Η αντίληψη αυτή δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Εκείνο που μπορεί να υποστηριχθεί είναι ότι ο Ύψωνας υπήρχε ως οικισμός από τα μεσαιωνικά χρόνια και ότι στα νεότερα χρόνια κατοικήθηκε από τους Λοφίτες.

Το γεγονός ότι υπήρχε οικισμός με την ονομασία Ύψωνας από τα μεσαιωνικά χρόνια, προτού κατοικηθεί από τους Λοφίτες, επιβεβαιώνεται από το Μας Λατρί (1861). Ο τελευταίος καταγράφει σε βενετικό χειρόγραφο του τέλους του 15ου αιώνα, που περιέχει κατάλογο των κυπριακών χωριών, ότι ο Ύψωνας περιλαμβανόταν στα χωριά που ανήκαν στο βασιλιά της Κύπρου. Ακόμα το χωριό βρίσκεται σε αρκετούς χάρτες του 16ου αιώνα με την ονομασία Ipsona.

 Ο Ύψωνας κατοικήθηκε για πρώτη φορά από τους Λοφίτες γύρω στα 1770, όπως επιβεβαιώνεται από σχετική γραπτή μαρτυρία που υπάρχει και τιτλοφορείται «Η εύρεσις του Ύψωνος υπό αειμνήστου Γερόγιαννου εκ Πολεμιδίων». Το κείμενο, ανάμεσα στ’ άλλα, αναφέρει πώς κατοικήθηκε για πρώτη φορά ο Ύψωνας: «Εις τα 1757 εγεννήθηκεν ο Ιωάννης (ο κατόπιν Γερόγιαννος) υιός Χαραλάμπους εκ του χωρίου Πολεμίδια, γονέων ευσεβών ... Μετά τρία έτη απέθανεν ο πατήρ του και έμεινεν ορφανός με την μητέραν του και πένης ο δυστυχής ... Μετά ολίγον καιρόν απεφάσισεν να πανδρευθή, διότι η μητέρα του εγήρασεν. Επήγεν εις τους Αγάδες, τους επαρακάλεσεν να του επιτρέψουν διότι χωρίς τους δεν εγένετο. Λοιπόν του επέτρεψαν, επήγεν αυτός εις το χωρίον Λόφου και εστεφανώθην. Επήρεν μαζί του εις  Ύψωναν τον Χ΄΄ Γιώρκην Παστελλάν αδελφόν της γυναικός του, τον Χ΄΄ Σαββήν, έπειτα άλλοι, και επόλλιναν. Ο Γιαννής έκαμεν 3 παιδιά, τον Χαράλαμπον, ο οποίος μου είπεν όλα αυτά όσα έγραψα, κατόπιν την Ελισάβετ και τον Σάββαν τον Μακρήν. Λοιπόν αγαπητοί απόγονοι κατοικήθη ο Ύψωνας από Λοφίτες το 1765 υπό αείμνηστου Γερογιάννου και εζήσαμεν και ζώμεν και θα ζώμεν. Να μνημονεύομεν τον Ιωάννην αλλά δυστυχώς… Εγγράφη το παρόν υπό του ΑΜ δισεγγόνου Γερογιάννου. Εν Λόφου τη 25η Μαρτίου 1880».

Όπως επιβεβαιώνεται από το κείμενο που διασώθηκε, το Γερόγιαννο ακολούθησαν αρχικά κάποιοι συγγενείς του και αργότερα προστέθηκαν και άλλοι. Κατά τα τελευταία χρόνια της Τουρκοκρατίας και τις πρώτες δεκαετίες της Αγγλοκρατίας οι κάτοικοι της Λόφου κατέβαιναν εποχιακά στον Ύψωνα για να καλλιεργήσουν ή να θερίσουν τα χωράφια που είχαν στην περιοχή. «Μεταξύ της 15ης και 20ης Φεβρουαρίου οι Λοφίτες ερχόντουσαν από τον Ύψωνα στη Λόφου για να ασχοληθούν με το κλάδεμα και την καλλιέργεια των αμπελιών. Το Μάιο επιστρέφανε στον Ύψωνα για το θερισμό και το αλώνισμα. Ως τον Αύγουστο ασχολούνταν με το μάζεμα των χαρουπιών και επέστρεφαν πάλι στη Λόφου το Σεπτέμβρη για τον τρυγητό. Το Νοέμβριο πάλι επέστρεφαν στον Ύψωνα για τη σπορά. Ας σημειωθεί ότι πριν από το 1950 στον Ύψωνα πήγαιναν μόνο οι άντρες, οι γυναίκες έμεναν πάντα στη Λόφου με τα παιδιά τους (Πόρακος, 2004, σελ. 46).

Δημοσίευμα εξάλλου της εφημερίδας Ελευθερία με ημερομηνία 9/22.10.1910 σχετικά με το ιστορικό της μετατροπής του Ύψωνα σε χωριό, αποδεικνύει τον «αποικισμό» του Ύψωνα από τους Λοφίτες. Αναφέρει το εν λόγω δημοσίευμα, ανάμεσα σ’ άλλα, ότι «από της 1ης Οκτωβρίου του παρόντος έτους η εν τη επαρχία Λεμεσού περιοχή η γνωστή υπό το όνομα «Τσιφλίκιον Ύψωνα» και εις την οποία μετώκουν κατά τας εποχάς της σποράς και της συγκομιδής όλοι σχεδόν οι κάτοικοι του χωρίου Λόφου, μετατρέπεται εις χωρίον υπό το όνομα «Χωρίον Ύψωνας»».

Μέχρι και τα πρώτα χρόνια του 20ου αιώνα οι κάτοικοι του Ύψωνα ήταν ελάχιστοι. Σταδιακά, αρκετοί από τους διακινούμενους γεωργούς εγκαταστάθηκαν στον Ύψωνα. Κατά την περίοδο της Αγγλοκρατίας παρατηρείται σταθερή πληθυσμιακή παρακμή της Λόφου προς όφελος του Ύψωνα. Από τον πίνακα της παράλληλης πληθυσμιακής εξέλιξης του Ύψωνα και της Λόφου φαίνεται ότι μέχρι το 1911 ελάχιστοι κάτοικοι υπήρχαν στον Ύψωνα. Μετά τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο και ιδιαίτερα μετά το Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο παρατηρείται εντυπωσιακή αύξηση των κατοίκων του Ύψωνα και παράλληλα δραματική μείωση των κατοίκων της Λόφου. Ιδιαίτερα κατά την περίοδο 1946-1960 οι κάτοικοι της Λόφου μειώθηκαν κατά 700 περίπου και του Ύψωνα αυξήθηκαν κατά 1000 περίπου.